اساس و شالوده فرهنگ نوین در منطقه ارسباران با دایر شدن مدرسه همت ایجاد شده است. البته طبق اسناد و کتب تاریخی، اولین مدرسه در شهرستان اهر در سالهای مصادف با جنگ جهانی اول ( 1293 شمسی ) در خانه مرحوم میرزا حسن خان پدر آقای قاسم عشایری تشکیل یافته بود و مدرسه محمدیه در سال 1294 شمسی به مدیریت آقای رجبعلی امیرقاسمی در محله اوچ توکانلار دایر شده و سپس مدرسه ملی تمدن توسط مرحوم میرزا محمدعلی ادیب اهری در پشت کوچه شهرداری اهر احداث شده بود. لکن تشکیل مدرسه همت به شکل منظم و اسلوب جدید، به همت جمعی از معاریف و فرهنگدوستان اهر، به نام پی ریزی بنیاد فرهنگ شهرستان اهر در سال 1297 شمسی مطرح می باشد.

این فرهنگ دوستان عبارت بودند از آقایان:

-        حاج مهدی قلی امیرقاسمی

-        میرحبیب بنی هاشم

-        حاج میرمحمد باغبانی

-        مشهدی حاجی آقا فرج زاده

-        مشهدی علی آقا بیگلری

-        حاجی میراسماعیل حسینی

-        عباس عابدی

 

این مدرسه به مدیریت مرحوم میرزا حسن تبریزی داش آتانی در عمارت نوساز مرحوم میرکاظم آقا بنی هاشم تشکیل یافته و آقای میرحبیب بنی هاشم و حاج میرمحمد باغبانی از هیئت نظار آن بودند (تاریخ ارسباران، ص84-83)

بعد از مرحوم داش آتانی، زنده یاد آقای میرحبیب بنی هاشم به سمت نمایندگی افتخاری فرهنگ ارسباران و مدیریت مدرسه همت منصوب و شروع به کار نمود.

مدرسه همت، سپس به حیاط حاجی رضا داداشوف و سپس به عمارت خاندان حدیثی(منزل فعلی حضرت آیت ا... سید صادق آل محمد) منتقل شده با ضمیمه شدن مدرسه ملی تمدن به آن، فرهنگ ارسباران شکل رسمی تر به خود گرفت.

بنیانگذاران مدرسه همت و در راس آنها شادروان میرحبیب آقا بنی هاشم در سال 1303 شمسی اقدام به تاسیس کتابخانه و قرائتخانه ملی در همین مدرسه نموده با تشویق دانش آموزان به مطالعه کتب غیردرسی به بسط فرهنگ و علم و اندیشه نیز همت نمودند. آن بزرگمردان عرصه علم و فرهنگ، روزهایی از هفته را در قرائتخانه حاضر و امورات پیشرفت آن مکان را به دست می گرفتند.

بدین ترتیب اولین کتابخانه عمومی در مدرسه همت در ساختمان فعلی مرحوم حضرت آیت ا... حاج سید صادق آل محمد ( اولین امام جمعه اهر ) دایر شد و امانت دهی کتاب به دانش آموزان و سپس عامه مردم به عنوان یک سنت پسندیده فرهنگی از همین خانه آغاز گردید. جالب اینکه با نقل مکان کردن مدرسه همت از این ساختمان به ساختمانی دیگر، کتابخانه همت نیز به ساختمان بعدی منتقل شد. لکن مالکین ساختمان که خاندانی روحانی و اهل علم و دانش بودند، کتابخانه ای شخصی و خانوادگی در همان مکان دایر کردند که هرچند متعلق به خاندان آل محمد بود اما بسیاری از مردم منطقه، خصوصا اهل علم از آن کتابخانه بهره مند می شدند.

بعد از رحلت حضرت آیت ا... آل محمد در سال 1364 شمسی تولیت و مالکیت آن کتابخانه با بیش از ده هزار جلد کتاب خطی و سنگی و چاپی به عهده فرزند برومندش – حجت الاسلام و المسلمین سید علینقی آل محمد – می باشد. ایشان فردی اهل پژوهش و نویسندگی و فعالیت های فرهنگی هستند که تا حال 20 جلد کتاب از آثار ایشان چاپ و منتشر شده است.

بنابراین اولین کتابخانه و قرائتخانه اهر، با قدمتی نزدیک به یک قرن همچنان پابرجاست و چراغ آن با همت روحانی پزوهشگر- حاج سیدعلینقی آل محمد- به لطف خدا هنوز روشن است.

اما کتابخانه عمومی اهر در سیر تاریخی خود از ساختمانی به ساختمانی منتقل شده و کتابدوستان را به دنبال خود به کوچه ها و خیابان های اهر کشانده است. در سال 1328 شمسی در دو مغازه در چهارراه شهرداری، از سال 1330 شمسی در جنب دبیرستان ناموس(روبروی سینما) و سپس به ساختمانی در روبروی همان محل انتقال یافت.

سرانجام در همان ساختمان و در سال 1346 شمسی کتابخانه عمومی اهر به نام عارف نامی ارسباران مولانا شیخ شهاب الدین محمود اهری نامگذاری شده و با کمدها و قفسه ها و پیشخوان ها و ... به یک کتابخانه رسمی تبدیل شد که تا سال 1362 شمسی در همان مکان مستقر بود.

با پیروزی انقلاب اسلامی، توجه به مسائل فرهنگی، اهمیت پیدا نمود و لذا در سال 1359 قطعه زمینی در خیابان حزب ا... به کتابخانه عمومی اهر اختصاص یافته و در سال 1362 شمسی به بهره برداری رسید.

اینک کتابخانه عمومی اهر با سابقه ای درخشان و با قدمت نزدیک به یک قرن سهمی موثر در اعتلای فرهنگی منطقه ارسباران دارد و یکی از مولفه های توسعه فکری و قلمی محسوب می شود.

لازم به ذکر است که کتابخانه عمومی دیگری در سال 1384 در اهر احداث شده که زمین آن از طرف مرحوم جوادی اهدا شد و با نام مجتهد عالیقدر ارسباران – حضرت آیت ا... العظمی حاج شیخ حسین آقا نجفی اهری- به قافله کتاب و کتابخوانی پیوست.

 

به قلم حسین دوستی

نشریه گویا شماره 312